ایل خلیل و کشور افعانستان
خلیلی های افغانستان !
در لغتنامه دهخدا، کلمه خلیل به معنای دوست، رفیق و یار است؛ واژه خلیل چون عربی است مسلمانان برای نامگذاری استفاده می کنند. نیز نام مزبور لقب شیخ الانبیاء اولوالعزم ابراهیم خلیل (ع) است. براساس برخی باور ها قوم خلیلی از دود مان حضرت ابراهیم خلیل (ع) هستند.
این قوم در کشورهای مختلف حضور دارند طبق شواهد موجود، سرزمین زیست بوم خلیلی ها در افغانستان مقارن پانصد سال می رسد. قوم خلیلی درعصر خراسان کبیر و ساسانیان 651 میلادی درمنطقه افغانستان فعلی، بخش های ساحات شمال، شمال شرق، جنوب ، جنوب غرب وشرق افغانستان و در مناطق ایران فعلی درولایت های شیراز، خراسان و کهکیلویه و بویراحمد هم چنین کوه دامنه های دماوند والبرز، و طبق برخی اسناد تاریخی در ماورآء خلیج زیست داشته اند.
در سبب توزیع جغرافیایی خلیلی ها چنین گفته شده است: چون قوم چادرنشین و مالدار بوده اند در ساحات مختلف و از جمله افغانستان فعلی سکونت گذیده اند. در ولایتهای : بلخ ، سرپل،بغلان، قندوز، فراه، هرات، نیمروز ، هلمند، ارزگان، قندهار، دایکندی، پروان، بدخشان، تخار و کندز جمعیت بیشتر دارند.
ساحات تحقیقی نفوس :
نفوس قوم خلیلی دست کم در سیزده ولایت افغانستان تثبیت شده است هم چنین آمار مهاجران خارج کشور بین میلیون تا یک میلیون و دو صد هزار تخمین زده می شود.
زبان و مذهب :
قوم خلیلی به زبان های خالص دری و ور بعضی مناطق پشتو صحبت می کنند اما نود در صد آنان مذهب جعفری اثناعشری دارند.
پیشه وحرفه :
جمعیت های قوم خلیلی در مقاطعی به سبب مقتضیات تاریخی اضطراراً به مالداری مشغول بوده اند جهت ملاحظات اعتقادی، معیشیت مستقل و تامین چرای مواشی، نقاط مرتع وعلفزار را انتخاب می کرده اند بناء بیشتر به گونه ای تجمع کتله ای در موقعیت های حاصل خیز ؛ سرسبز و خوش اقامت مناطق، مسکن گزین شده اند مثلا در افغانستان، مناطق استقرار قوم در ساحات شمال ولایت های: بلخ ، سرپل ، کندز، تخار، ودرجنوب مانند قندهار، ارزگان ، هلمند وهرات و در ایران مانند دامنه های کوه دماوند، البرز مازندران شیراز کهگیلویه و بویراحمد سیستان خراسان شناخته شده است .
انقلاب و خلیلی ها
اما انقلاب مانند سایر حوادث طبعیی آثار خویش را بر جمعیت های متقرق و دورافتاده ی قوم خلیلی به صورت جدی گذاشت که نسبت به آثار مثبت، زیان های سنگینی را بر قوم تحمیل کرد .در دوره انقلاب خلیلی ها مانند سایراقوام، آسیب های اقتصادی و جانی سنگینی را متقبل شدند که نمی توان با برآوردهای غیر علمی به کم ترین حد آن نیز اشارت کرد آسیب های بس فرسایش کننده که تمام زندگی را برای دهه ی طولانی آینده تحت تاثیر قرار داد و از جمله خسارت از دست دادن پیشه مستقل مالداری که ناچار شدند درهرولایت بطور پراکنده استقرار یابند و به شغل های حد اقلی جایگزینی چون کارهای آزاد، زراعت و بازار روی آورند.
وضعیت فعلی خلیلی ها .
خلیلی ها قبل از انقلاب قوم تصمیم گیرنده و شریک اداره کشور، بودند و با درایت سران وقت قوم، مورد حمایت حکومتها قرارداشت و به نام قوم شناخته شده، مورد احترام قانون بود تذکره بنام قوم شان صادر می شد که نشان از مشارکت مستقلانه در اداره کشور دارد همچنین حضور دو دور نمایندگی از قوم خلیلی بنام های وکیل عطا الله خان خلیلی و وکیل حاجی محمد موسی خان خلیلی در پارلمان کشور در حکومت ظاهرشاه و داود خان از مشارکت رسمی قوم در دولت های نامبرده حکایت می کند .اما چون قوم خلیلی در نقاط مختلف کشور پراکنده اند در انقلاب آسیبب های وحشت انگیز و جبران ناپذیری را متحمل شدند با آسیب فقدان دور اندیشی ها واهداف اقوام قوی تر مورد سوء نیت سیاسی و اقتصادی قرار گرفتند. طوریکه هزاران نخبه و نماد استقلال قوم به روش طراحی شده خاص، شهید شدند صدها خانوار نیز به ترک موطن مجبورشدند.در نیم قرن اخیر این قوم مورد سوء استفاده مذهبی حزبی نشنل پارتی ها قرار گرفت هویت خود را در اعتماد به بیگانه های سیاسی بکلی از دست داد و از تاریخ سیاسی کشور فراموش شدند طوریکه در ادارات حکومتی ولایت های مسکونی مأموران ادارات از شنیدن هویت قومی بنام خلیلی تعجب می کنند .آن قوم با چنان پیشنه فقط در یک ولایت و دو دوره وکالت اما امروزبی هیچ هویتی کم تر و خارج از اقوام رسمی دیگر!!!
درد مندانه باید گفت که امروز قوم خلیلی در کشور فقیرترین مردم به شمار می روند چنان که در دولت دموکراسی نشانه ی از حضور آنها دیده نمی شود این قوم در اقتصاد نیز وضعیت اسف انگیز تری را دارد با حساب سرانگشتی می توان پی برد که این قوم هنوز تاجر، سرمایه دار یا شرکت های سهامی و تجاری ندارند. ثروتمند ترین قوم شاید 30 جریب زمین ملک بیشتر نداشته باشد. این قوم با وجود افراد تحصیل یافته و کادرهای مسلکی فراوان،اکنون پس از انقلاب حتی یک نفر از این قوم درحکومت نمایندگی نمی کند. با روند کنونی دموکراسی، قوم خلیلی متقاضی رسمیت خویش گردیده حقوق و امتیازات برابر برای قوم خواهان است.
همچنین درادامه فعالیت های حق طلبانه جهت تثبیت هویت قوم خلیلی با انسجام جوانان پایتخت کشور نهاد قومی «شورای مردمی قوم خلیلی» را در وزارت عدلیه و وزارت سرحدات و اقوام قبایل راجستر نمود. با تلاش های پیگیرانه «شورا...» به حیث شخصیت حقوقی حق نمایندگی در وزارت اقوام و قبایل رسمیت قانونی پیدا کرد . سال ۱۳۹۵ که حکومت تصمیم گرفت تذکره برقی را فقط برای ۱۴ قوم مندرج در قانون اساسی توزیع کند و اقوام خارج از رسمیت از میان چهارقوم یکی را انتخاب کنند. این موضوع جهت دار واکنشهای جدی سایر اقوام را برانگیخت. و ۱۳ قوم علیه اقدام مغرضانه ی حکومت، شورای هماهنگی اقوام همسو را برای دفاع از هویت خویش ایجاد کرده و با اعتراضات مدنی به دادخواهی پرداختند. در آغاز سال ۱۳۹۸ با اوجگیری مظاهرات شدید اقوام همسو، ریس جمهورغنی از بین شورای اقوام همسو با اهداف خاص سیاسی ، فقط سادات را مستحق تذکره برقی اعلان کرد داد خواهی باقی اقوام را نشنید. پس از آن اقوام باقیمانده به تلاشهای دادخواهی انفرادی از طریق آدرس های مختلف ادامه دادند که تا کنون نتیجه ای بدست نیامده است موضوع رسمیت هویت قومی و تامین حقوق آن با موانع لجاجت حکومت مواجه است.
خلیلی ها در اسناد :
1- خلیلی ها قبیله ای هستند که درقندهار واطراف آن و بخش شمالی کشورسکونت دارند. آنها بطورکامل شیعه و دری زبان هستند ولی بخاطرهمجواری واختلاط های که با پشتونها دارند پشتو هم یاد گرفته اند.(کتاب تاریخ هزاره ها – بخش شناسایی قبیله ها / محمد کاظم یزدانی)
2- - خلیلی ها تیره ای هستند ازقوم بهمنی که درایلات کهکیلویهء فارس زندگی میکنند. (کتاب لغتنامه دهخدا بخش خ )
3- - نهضتهای اسلامی افغانستان / سید هادی خسروشاهی صفحه 83
4- - افغانستان رنگین کمان اقوام – فصل فارسی وان. مسیح ارزگانی
5- - درولسوالی شولگره ولایت بلخ بخشی از قوم خلیلی (شیعه امامیه) و اقوام ازبک ،عرب تاجیک و پشتون سکونت دارند . کتاب : بررسی قیام امام حسین از دیدگاه مذاهب اسلامی . بخش چهارم ، فصل دوم : شش عزاداری در خراسان . ص 336 سید شفیع هاشمی .